نگاهي به همنوايي شبانه اركستر چوبها

برنده جايزه كتاب سال   ١٣٨١

ياسر نوروزي

ايران جمعه

نويسنده: رضا قاسمي / نشر آتيه

شنبه ۹ آذر ١٣٨١ – ٣٠ نوامبر ٢٠٠٢

همنوايي شبانه اركستر چوبها نوشته رضا قاسمي چندي پيش در جمع منتقدان و نويسندگان مطبوعات جايزه كتاب سال ١٣٨١ را به خود اختصاص داد. اين در حالي بود كه پيش از آن از طرف پكا برنده بهترين رمان نويسندگان خارج از كشور شده بود و اكنون نيز براي انتخاب بهترين كتاب بنياد گلشيري نامزد شده است.

رضا قاسمي سالهاست در فرانسه زندگي مي كند. او تنها كتابي كه پيش از اين در ايران چاپ كرده ، پژوهشي است با عنوان موسيقي در تعزيه و كتبي كه در فرانسه به چاپ رسانده شامل چند نمايشنامه و يك رمان به زبان فارسي است.

رضا قاسمي غير از آثاري كه به زبان فارسي دارد، چند اثر نيز به زبان فرانسه منتشر كرده است. همنوايي شبانه اركستر چوبها، روايت مردي است تنها كه از همسر خود جدا شده و در اتاقي كوچك و گهگاه پرسروصدا واقع در يكي از محله هاي كم خرج فرانسه زندگي مي كند.

شخصيت اول داستان پس از آزمودن رشته هاي گوناگون از استعداد خود دلسرد شده و به نقاشي روي آورده است. او در آپارتماني شش طبقه همراه با مهاجرين و يا پناهندگاني از كشورهاي مختلف زندگي مي كند و رمان ، قسمتي است از زندگي او با اين گروه. شخصيت اول رمان ، در ابتداي آن در فضايي عجيب به اتهام مساله اي نامعلوم به محاكمه كشيده مي شود و نويسنده با ذكر قسمتهايي از زندگي او موقعيت مبهم ابتداي داستان را در طول زمان گره فكني مي كند.

در حقيقت موضوع اصلي داستان كه قتل شخصيت اول آن است در ابتداي آن مطرح مي شود اما رمان به كمك موقعيتهاي طنز و تعليق فراواني كه نويسنده ايجاد كرده ، مخاطب را تا پايان رمان لحظه اي به خود وا نمي دارد. رمان با صحنه حسابرسي بازرسان در دنياي پس از مرگ به گونه اي طنزآميز آغاز مي شود. اين روال تا اواسط رمان پيش مي رود و زماني كه بازرسان براي ادامه پرسش و پاسي  خود از شخصيت اول داستان به كتاب او يعني همنوايي شبانه... استناد مي كنند، رمان به گفت وگويي بينامتني بين داستان زندگي مرد و داستان رمان همنوايي... تبديل مي شود و با پايان يافتن آن ، رمان نيز به پايان مي رسد و نيهيليسم درون متني در كل رمان جريان مي يابد. اين تكنيك گرچه قدمتي ديرينه دارد و در بسياري از آثار

ادبي دنيا ديده مي شود اما نكته بسيار جالب آن است كه با ارائه حكم محكمه و تبديل شدن شخصيت اول (يا همان نويسنده) به گابيك ، سگ صاحبخانه ،در كل روايت احتمال كذب وارد مي شود و مخاطب را به سرگرداني مي خواند: برمي گردم. دراز مي كشم ميان پايه صندليها، فردا خواب راحتي خواهم كرد. فردا، وقتي بشاشم به راه پله ،ماتيلد فراموش خواهد كرد. فردا ماتيلد به ياد نخواهد آورد كه ديروز هم همين كار را كرده ام. هر بار فكر خواهد كرد كه اين نخستين بار است كه همين حالاست...

نويسنده (شخصيت اول) در جاي جاي رمان از چند پارامتر مهم سخن مي گويد. در چند جاي داستان از وقفه هاي زماني مي گويد كه بشدت گرفتار آنهاست و از خود ويرانگري كه ديگران او را بدان منسوب كرده اند. وقفه هاي زماني كه نويسنده از آن سخن مي گويد حالاتي است كه گهگاه مغلوب آنها مي شود و براي لحظات يا ساعاتي افعال غيرارادي از او سر مي زند. اين موتيف به خودي خود مي تواند به گونه اي با قتلي كه در رمان اتفاق مي افتد ارتباط داشته باشد اما با ثابت ماندن و متوقف شدن روايت داستاني كه در بسياري از فصلهاي رمان ديده مي شود، بشدت خوانش پيدا مي كند. خود ويرانگر نيز با احتمال كذبي كه در كل رمان مي رود ارتباط شديدي دارد: تو حق نداري برنارد كه خود ويرانگر بناميم ، اما من حق ندارم به كسي بگويم كه اگر دائم با خودم مي جنگم ، كه اگر هماره برخلاف مصلحت خويش عمل مي كنم ، از آن روست كه من خودم نيستم. كه اين لگدها كه به بخت خويش مي زنم لگدهايي است كه دارم به سايه ام مي زنم. سايه اي كه مرا بيرون كرده و سالهاست غاصبانه به جاي من نشسته است.

ياسر نوروزي